Dengesizlik (Baş Dönmesi) Demansın Hangi Evresinde Görülür?

Demans, düşünme ve muhakeme zorluklarına (bilişsel bozulma) yol açan ve bir kişinin sosyalleşme ile gerekli günlük işlevleri yerine getirme yeteneğini etkileyen bir durumlar grubunu ifade eder. Zamanla, denge sorunları, baş dönmesi, vertigo ile idrar veya dışkı kaçırma gibi fiziksel belirtiler gelişebilir. Kişilik değişiklikleri, ajitasyon, halüsinasyonlar ve kaygı gibi psikolojik belirtiler de gelişebilir; bunlar, demansın türüne ve ilerleme hızına göre değişiklik gösterir.

Belirtiler büyük ölçüde demansın beynin hangi bölümünü etkilediğine bağlıdır. Örneğin, dengeyi düzenleyen ana beyin bölgesi olan serebellumun zarar görmesi, demansı olan kişilerde baş dönmesinin nedeni olabilir.

Demans evrelere ayrılır. Erken evrelerde belirtiler hafiftir ve yalnızca küçük işlevsel sorunlara neden olur. Hastalık ilerledikçe, belirtiler daha şiddetli hale gelir ve kişinin banyo yapma veya yemek yeme gibi temel yaşam aktivitelerini gerçekleştirmesini engelleyebilir.

Yaşlı yetişkinlerde en yaygın demans türü Alzheimer hastalığıdır. Diğer demans türleri arasında vasküler demans, frontotemporal demans, Lewy cisimcikli demans ve karışık tip demans bulunur. Bu demans türlerinin herhangi birinde baş dönmesi görülebilir; ancak semptomun ortaya çıkma ihtimali ve zamanı demans tipine göre farklılık gösterebilir.

Alzheimer Hastalığı

Alzheimer hastalığı, beyinde anormal protein birikiminin nöron kaybına ve azalmış beyin fonksiyonuna yol açtığı ilerleyici bir hastalıktır. Kesin nedeni bilinmemekle birlikte yaşa bağlı değişiklikler, genetik, çevresel ve yaşam tarzı faktörlerinin birleşiminden kaynaklandığı düşünülmektedir.

Alzheimer hastalığı denge sorunları, baş dönmesi veya vertigoya, diğer dejeneratif beyin hastalıklarına göre daha az yol açar; çünkü genellikle beynin korteksini etkiler. Korteks, karar verme, dürtü kontrolü, hafıza ve kişilik gibi üst düzey işlevlerden sorumludur. Bununla birlikte, korteksin görsel bilgiyi işleme yoluyla dengede önemli bir rol oynadığı bilinmektedir. Bu bağlantı, Alzheimer ve korteks temelli diğer demanslarda (ör. frontotemporal demans) baş dönmesi ve denge bozukluklarının neden geliştiğini açıklayabilir.

Araştırmalar ayrıca sık sık dengesini kaybetmenin Alzheimer geliştirme riskini artırabileceğini, yani bazı kişilerde dengesizlik belirtilerinin çok erken ortaya çıkabileceğini göstermektedir. Ancak çoğu vakada baş dönmesi ve denge problemleri Alzheimer’ın ileri evrelerinde görülür. Daha fazla beyin hücresi hasar gördükçe yürüme, net görme ve çevreyi işleme gibi temel işlevler zorlaşır; bu da baş dönmesi ve dengesizliğe neden olur.

Bu duruma bir istisna, posterior kortikal atrofi adı verilen Alzheimer’ın özel bir türüdür. Posterior kortikal atrofide denge sorunları yaygındır çünkü bu durum serebellumu etkiler. Alzheimer ve diğer demans türlerinde, bu tür belirtiler yürüme şeklinde (yürüme bozukluğu) değişiklik olarak da kendini gösterebilir. Dengesiz hisseden kişiler yürürken ayaklarını kaldırmaktan kaçınır ve bu nedenle küçük adımlarla, sürünen bir yürüyüş görülür.

Denge sorunlarının diğer belirtileri şunlardır:

  • dengesiz yürümek

  • eşyalara çarpmak

  • daha kısa adımlarla yürümek

  • öne eğik duruş

  • küçük adımlarla dönmek

Alzheimerlı bir kişi rahatsızlığını ifade etmekte zorlanabileceği için yakınların bu işaretlere dikkat etmesi önemlidir.

Vasküler Demans

Vasküler demans, Alzheimer’dan sonra en yaygın ikinci demans türüdür ve beyindeki kan akışını azaltan pıhtılar nedeniyle gelişir. Beynin tamamı veya belirli bölgeleri etkilenebilir; bu nedenle vasküler demans, Alzheimer’a kıyasla baş dönmesi ve denge sorunlarına daha sık neden olur. Bu nedenle, Alzheimer hastalarında baş dönmesi geliştiğinde vasküler demans açısından değerlendirme yapılması önemlidir.

Beynin herhangi bir bölgesinde pıhtı oluşabilir ve belirtiler etkilenen bölgeye göre farklılık gösterir. Vasküler demansta baş dönmesi genellikle serebellumda pıhtı oluştuğunda görülür ve pıhtının boyutu ve sayısına bağlı olarak hastalığın herhangi bir evresinde ortaya çıkabilir. Ayrıca bir kan damarının yırtılması sonucu oluşan beyin kanaması veya inme de vasküler demansa yol açabilir.

Karışık Tip Demans (Mixed Dementia)

Karışık tip demans, bir kişide en az iki farklı demans türünün bir arada bulunması durumudur ve genellikle Alzheimer hastalığı ile vasküler demans birlikteliğidir. Çoğu kişi tek bir demans türüyle (genellikle Alzheimer) teşhis edilir ve karışık tip demans ancak otopside kesinleşir.

Karışık tip demansta belirtileri anlamak için daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır. Ancak Alzheimer ve vasküler demansta olduğu gibi, ortaya çıkan belirtiler beyin hasarının yeri ve şiddetine bağlıdır. Baş dönmesi bu nedenle demansın herhangi bir evresinde ortaya çıkabilir.

Frontotemporal Demans (FTD)

Frontotemporal demans (FTD), beynin frontal ve temporal loblarını etkileyen bir hastalık grubudur. En yaygın form olan davranışsal varyant FTD (bvFTD), düşünme ve davranış süreçlerini etkiler. Neden tam olarak bilinmese de bazı vakalarda ailevi geçiş görülür.

En yaygın belirtiler:

  • kişilik değişiklikleri

  • yargı bozukluğu

  • davranış değişiklikleri

  • ilgi kaybı

  • dürtüsellik

  • tekrarlayıcı davranışlar

  • problem çözmede zorlanma

Tıpkı Alzheimer’da olduğu gibi, hastalık ilerledikçe denge problemleri ve baş dönmesi görülebilir.

Ayrıca bvFTD, ALS veya Parkinson hastalığı gibi hareket bozukluklarıyla birlikte ortaya çıkabilir. Bu durumlarda kas zayıflığı veya kas sertliği nedeniyle denge sorunları daha belirgindir.

Lewy Cisimcikli Demans (LBD)

Lewy cisimcikli demans, Alzheimer ve vasküler demanstan sonra üçüncü en yaygın demans türüdür. Kesin nedeni bilinmemekle birlikte anormal protein birikimi rol oynar.

En yaygın belirtiler:

  • görsel halüsinasyonlar

  • dikkat ve uyanıklıkta dalgalanmalar

  • hareket zorlukları

  • denge sorunları

  • baş dönmesi

LBD’de hareket ve denge sorunları Alzheimer’a göre daha erken evrede bile ortaya çıkabilir.

Tedavi

Demansın çoğu türü tedavi edilemediğinden, tedavide odak belirti yönetimi ve yaşam kalitesinin korunmasıdır. Demansı olan bir kişi baş dönmesi yaşadığında mutlaka bir sağlık uzmanı tarafından değerlendirilmelidir.

Baş dönmesinin diğer potansiyel nedenleri değerlendirilmelidir:

  • ilaç yan etkileri

  • kalp hastalıkları

  • tansiyon düşüklüğü

  • nörolojik sorunlar

Baş dönmesine neden olabilecek yaygın ilaçlar:

  • bazı antidepresanlar

  • anti-epileptik ilaçlar

  • tansiyon ilaçları

  • yatıştırıcı ilaçlar

Eğer baş dönmesiyle birlikte ani şiddetli baş ağrısı, tek taraflı güçsüzlük, konuşma bozukluğu veya göğüs ağrısı gelişirse acil tıbbi yardım gereklidir.

Ergoterapi ve Fizik Tedavi

Demansa bağlı baş dönmesi ve denge sorunlarının yönetiminde ergoterapistler (OT) ve fizyoterapistler (PT) önemli rol oynar. Özellikle yaşlı bireylerde düşme riski artar, bu nedenle güvenlik ön plandadır.

Fizyoterapistler:

  • evi daha güvenli hale getirmek için öneriler sunar

  • kas güçsüzlüğü ve sertliğini azaltmaya yönelik egzersizler öğretir

  • dengeyi geliştirmeye yönelik çalışmalar yapar

Evde yapılabilecek bazı düşük etkili egzersizler (bir fizyoterapist ile görüşüldükten sonra):

Tek Bacak Üstünde Durma

  • Bir sandalyenin yanında durun

  • Bir bacağınızı kaldırıp 10 saniye tek ayak üzerinde durun

  • 10 tekrar yapın (her iki bacakla)

Topuk Kaldırma (Calf Raises)

  • Sandalye arkasını tutarak yükselip alçalın

  • 10 tekrar yapılabilir

Düz Bacak Kaldırma

  • Sırt üstü uzanın, bir bacağınız bükülü, diğerini düz tutun

  • Düz bacağı kaldırıp indirin

  • Her iki bacakla 10 tekrar yapın

Tek Bacak Üstünde Aktivite

  • Tek ayak üzerinde 30 saniyeye kadar durun

  • Kolaylaştıkça diş fırçalama gibi aktiviteler ekleyin

Otur – Kalk Egzersizi

  • Eller kullanılmadan sandalyeden kalkıp oturun

  • Kolaylaştırmak için oturma yüksekliği artırılabilir

Denge sorunu yaşayan demans hastalarında mobilite yardımcıları (baston, yürüteç, rollator) da önerilebilir ancak bunları kullanmak için belirli bir bilişsel düzey gerektiğinden mutlaka bir uzman tarafından değerlendirilmelidir.

FİZYOWE

Demansı olan kişiler için FİZYOWE uzman fizyoterapistleri:

  • dengeyi değerlendirir

  • düşme riski olanları belirler

  • kişiye özel tedavi programı oluşturur

  • diğer demans belirtilerini göz önünde bulundurur

FİZYOWE’nin Safety Overhead Support (SOS) sistemi, tavana monte raylar ve emniyet kemeri ile kişilerin düşme korkusu olmadan güvenle egzersiz yapmasına olanak tanır.